Tekst Andrea Jansen
Foto Hollandse Hoogte

Over sukkels, kopstukken en morele verrotting

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              Hoe ziet de hennepwereld in Nederland eruit? Code Geel vroeg hoogleraar Toine Spapens naar de belangrijkste kenmerken.
  

Prof. Dr. Toine Spapens is hoogleraar criminologie bij Tilburg University

Democratische criminaliteit

“Hennepteelt is een democratische vorm van criminaliteit. Je hoeft er weinig voor te kunnen en wat je nodig hebt is gewoon te koop. Iedereen kan ermee beginnen. Een paar jaar geleden kon je bij het aanschaffen van de spullen ook meteen de verkoop van je plantjes regelen bij de growshop. Dat is nu lastiger. Maar hennep is zo groot geworden dat je altijd wel iemand kent die je kan helpen. De omvang van een gemeente maakt helemaal niets uit. In elke gemeente wordt wiet geteeld, dat durf ik wel te stellen.”

"In elke gemeente wordt wiet geteeld"

Locaties

“Je hebt de thuiskweek en de professionals. De thuiskwekers willen wat bijverdienen en zij telen thuis, op zolder of in een schuurtje. De professionals zijn de criminele groeperingen met minstens tien grotere kwekerijen, lokaal of door het hele land. Zij benaderen mensen met een geschikt pand, loods of kas, die in een kwetsbare positie zitten. Bijvoorbeeld boeren die leegstaande schuren hebben, eigenaren van bedrijfspanden met schulden, maar ook mensen die in de kroeg of de sportschool praten over financiële problemen.”

Hoe groot is het?

Aantal kwekerijen per jaar in Nederland: 30.000

Aantal faciliteerders per kwekerij: 53

Gemiddeld aantal planten per kwekerij: 400

Jaarlijkse productie in Nederland: tussen 323 en 766 ton

Pakkans: 1 op 5

Energiediefstal: 180 miljoen euro per jaar

Export: 78 tot 91 procent van de Nederlandse productie

Europese markt: wordt beheerst door Nederlandse en Vietnamese criminele organisaties

Verband met: witwassen, liquidaties, bedreigingen, beïnvloeding van bestuur, motorbendes, mensenhandel

Bronnen: RIEC Rotterdam, Integraal Appel (RIEC Zeeland-West-Brabant en Oost-Brabant, Integraal Afpakteam Brabant en Tilburg University, 2013), EU Drugs Market Report (EMCDDA&Europol, 2016), De export van in Nederland geteelde cannabis (WODC, 2014).

Opportunisten

“Hennepcriminelen zijn opportunisten. Ze gebruiken locaties die op dat moment beschikbaar zijn en waar de kans op ontdekking zo klein mogelijk is. En als de kwekerij toch ontdekt wordt, dan komt de politie vaak uit bij een katvanger. Bijvoorbeeld een junk uit Amsterdam, die zijn paspoort heeft uitgeleend. De eigenaar of verhuurder houdt zijn mond wel dicht. De grote criminelen lopen dus weinig risico, zolang er geen diepgravend opsporingsonderzoek wordt gedaan.”

Hennepmakelaars

“De kwekers kunnen hun hennep kwijt aan grote opkopers of aan hennepmakelaars, die voor de coffeeshops de inkoop doen. Alleen de goede kwaliteit blijft naar verluidt in Nederland. De middelmatige en slechte wiet wordt geëxporteerd. Naar schatting gaat tachtig procent van de Nederlandse hennep naar het buitenland. Eerder waren de growshops de vooruitgeschoven posten van de onderwereld, waar je als kweker terecht kon met je oogst. Dat gaat nu niet meer zo openlijk, maar elke growshop kan je nog steeds in contact brengen met een inkoper.”

Morele verrotting

“Thuiskweken lijkt misschien onschuldig vergeleken met de georganiseerde hennepbendes. Maar onderschat het probleem niet, want hoe blijf je als burger weerbaar tegen deze verleiding van het grote geld? De spiksplinternieuwe auto van je buurman naast jouw oude bakkie? Wie is hier nu gek? Die effecten moeten we niet onderschatten. Veel mensen komen in aanraking met hennep. Zo zie je dat jongeren het normaal gaan vinden om hennep te knippen als bijbaantje.”

"Soms wil zo’n crimineel een verloederde hoek in het dorp opknappen"

Kopstuk

“Een kopstuk van een criminele organisatie is niet de domste van het stel. Hij woont niet altijd in een villa, soms zelfs in een sociale huurwoning. Flink opgepimpt en streng beveiligd, dat wel. Met hennep verdien je erg veel geld, dat moet ergens naartoe. Dus koopt zo’n kopstuk in zijn eigen gemeente bedrijven en panden, sponsort hij verenigingen en organiseert hij evenementen. Dat levert dilemma’s op voor de gemeente waar hij woont, want soms wil zo’n crimineel een verloederde hoek in het dorp opknappen. En wordt vriendjes met wethouders en raadsleden, die blij zijn met zijn plannen. Ze weten hoe ze gebruik moeten maken van hun geld en hun status. Vaak zijn ze spreekbuis voor hun buurt richting de gemeente. Regelen ze een leuk speeltuintje in de wijk.”

Onaantastbaar

“Niemand is onaantastbaar. Als de overheid iemand gezamenlijk wil aanpakken, dan lukt dit altijd wel. Dat wil niet zeggen dat het makkelijk is. Vooral als iemand niet meer zelf betrokken is bij het criminele handwerk, zal je als overheid veel moeten investeren om hem aan te pakken. Rook is namelijk niet genoeg. Je hebt een concrete verdenking nodig die zwaar genoeg is om er een integrale aanpak op los te laten. Een vooraanstaande crimineel heeft geld om de beste advocaten in te huren. De standaard reactie is al snel: de gemeente zit mij dwars. Je krijgt altijd een tegenreactie, er is geen quick fix.”

Sukkels

“Hennepteelt is heel lucratief. Ook sukkels verdienen er veel geld mee, maar weten dan niet echt wat ze ermee moeten. Die verbouwen dan hun huis, kopen duizend paar dure schoenen en verstoppen de rest in een gat in de grond.”

Wat schuift het?

Henneptoppen knippen: 20 euro per uur

Baantje in de supermarkt (18 jaar): 6 euro per uur (bruto)

Kilo droge hennep: 4.000 euro

Thuiskweker: 45.000 euro per jaar (bij vier oogsten)

Minimumloon: 19.000 euro per jaar (bruto)

Bedrijfsmatige hennepteelt: enkele miljoenen per jaar

Bronnen: Toine Spapens, BOOM-richtlijn, Integraal Appel (RIEC Zeeland-West-Brabant en Oost-Brabant, Integraal Afpakteam Brabant en Tilburg University, 2013)

"Ook de gewone plaatselijke ondernemer profiteert ervan mee"

Profiteren

“We kennen allemaal de faciliteerders die hennepteelt mogelijk maken. De autoverhuurbedrijven, money transfer kantoren, elektriciens, makelaars, enzovoort. Maar ook de gewone plaatselijke ondernemer profiteert ervan mee. Die duizend paar schoenen worden in jouw winkel gekocht met contant geld. Dure audioapparatuur en enorme flatscreens gaan handje contantje over de toonbank. Wat doe je dan als lokale ondernemer? Je kunt natuurlijk stoppen met contant geld aan te nemen, maar wat doet dat met je omzet?”

Trends

  • De hennepteelt gaat letterlijk en figuurlijk steeds meer ondergronds. Dat geldt zowel voor de planten, als voor de financiële constructies erachter. Hennepplantages komen nog altijd het meest voor in woningen, schuurtjes en loodsen, maar steeds meer ook onder de grond in kelders of in ingegraven zeecontainers.
  • Het hennepproces wordt opgeknipt in stappen, waarbij betrokken criminelen niets weten van de vorige of volgende stap in het proces.
  • De risico’s worden geografisch gespreid. Organisaties hebben kwekerijen door het hele land.
  • De teelt is gericht op een zo groot mogelijke opbrengst in zo’n kort mogelijke tijd. Telers gebruiken hoogwaardige techniek en professionele tuinbouwapparatuur. De toppen van de planten zijn veel groter dan voorheen en de opbrengst per plant is flink gestegen in de afgelopen jaren.
  • De verkoop gebeurt steeds vaker via internet.

Bron: Rapportage aanpak georganiseerde ondermijnende criminaliteit (politie en Openbaar Ministerie, 2015)

Geweld

“In eerste instantie komt er meestal geen geweld aan te pas als criminelen je willen rekruteren voor hennepteelt. Ze gebruiken meer de loverboy-methode: zoeken mensen in een kwetsbare positie en verleiden hen om mee te doen. Geweld komt pas later, als ze de kwekerij leeg laten halen net voor de oogst en jou beschuldigen van een ripdeal. Als ze vermoeden dat jij een andere bende hebt getipt waar de hennep te vinden is. Of als je wilt stoppen, maar je volgens de organisatie nog niet genoeg voor ze hebt verdiend. Alleen al in de provincies Limburg, Noord-Brabant en Zeeland konden in de periode 2002-2006 ongeveer 25 gevallen van moord- en doodslag aan hennep worden gekoppeld. Naderhand is er nooit meer naar gekeken, maar er is nog steeds veel geweld en dreiging met geweld. Granaten voor een voordeur, machinepistool leegschieten op iemands huis. Liquidaties hebben bijna altijd te maken met zakelijke conflicten. Een partij hennep die niet is betaald, of die voor de helft uit zaagsel bestaat. Eerlijk duurt het langst, ook in de hennepwereld.”

Meer weten?

Het LIEC en de RIEC’s organiseren regelmatig bijeenkomsten over dit thema. Op 2 oktober staat het jaarlijkse mini-symposium hennep gepland, georganiseerd door het LIEC en het ministerie van JenV.

Regulering

“Regulering van hennepteelt raakt alleen de binnenlandse afzetmarkt, terwijl de schattingen duidelijk zijn: het overgrote deel gaat naar het buitenland. Dus een teler die niet meer aan de coffeeshops kan leveren heeft nog genoeg afzetmogelijkheden. De illegale hennepteelt zal blijven bestaan. Daarnaast voorzie ik de nodige problemen bij de handhaving. Hoe gaan we controleren of er niet ook geïmporteerde hasj te koop blijft in de coffeeshop? Als je kiest voor vele kleine kwekerijtjes in plaats van enkele grote, hoe ga je dan de telers screenen, waar gaan ze kweken en welke eisen moet je aan die bedrijfspanden stellen? Tot nu toe heeft niemand mij kunnen uitleggen waarom je in een paar centrale, goed gecontroleerde en beveiligde kwekerijen niet veertig verschillende soorten wiet kunt telen. En voor de coffeeshops wordt hun schimmige wereld opeens ook wel erg transparant. Wat als ineens inzichtelijk wordt wat de werkelijke omzet is en deze een stuk hoger blijkt dan wat in het verleden is opgegeven? Of juist lager? Ik heb de stellige indruk dat de coffeeshophouders zich beginnen te realiseren dat er ook een paar flinke nadelen aan regulering kunnen kleven.”